kompendium wiedzy o fonoskopii

Krótki rys historyczny rozwoju fonoskopii

Początki współczesnej fonoskopii datują się na połowę lat sześćdziesiątych, kiedy to na Uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie Ch. Koristka rozpoczął badania dotyczące identyfikacji osób w oparciu o treść ich wypowiedzi oraz głos utrwalony na taśmie magnetofonowej. Nowa dziedzina wiedzy została wówczas nazwana akustyką kryminalistyczną. W roku 1965 zespół badawczy prowadzony przez L. G. Kerstę z Bell Laboratories, USA opracował metodę językowo-pomiarową stosowaną do identyfikacji mówców na podstawie nagrań ich wypowiedzi i innych zachowań werbalnych. Należy tutaj zaznaczyć, że początki prób identyfikacji mówców na podstawie głosu sięgają już drugiej wojny światowej, kiedy to pod uwagę brano możliwość rozpoznawanie głosu osób używających niemieckich wojskowych linii komunikacyjnych.

Początki działalności fonoskopijnej w Polsce sięgają roku 1960, kiedy to jeden z sądów dopuścił jako dowód w sprawie nagranie magnetofonowe rozmowy kilku osób. Wkrótce powstała pierwsza pracownia fonoskopii w Zakładzie Kryminalistyki Komendy Głównej MO. W roku 1963 prof. Andrzej Szwarc z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu zaproponował, by nową dziedzinę kryminalistyki określić mianem „fonoskopia” (z greckiego „fono” – dźwięk, „scopeo” – pole, dziedzina). Pierwsze publikacje z zakresu fonoskopii w Problemach Kryminalistyki, mające praktyczne znaczenie w uprawianiu tej dziedziny kryminalistyki zostały napisane przez Stanisława Błaszkiewicza oraz Wiesława Bednarczyka –  ekspertów ZK KGMO.

na początek

Aparatura, nośniki, nagrania, a praktyka fonoskopijna

Rozwój technologii audiowizualnych oraz telekomunikacyjnych na przestrzeni ostatnich pięciu dekad istnienia fonoskopii spowodował wprowadzenie do użytku dużej ilości nośników, jak i urządzeń służących do rejestracji i odtwarzania nagrań dźwiękowych. Podstawowymi rodzajami nośników wykorzystywanych w praktyce fonoskopijnej są:

  • nośniki analogowe:
    • taśmy magnetofonowe typu compact (tzw. taśma kasetowa);
    • taśmy mikrokasetowe;
    • ścieżki dźwiękowe taśm VHS, S-VHS, HI8;
    • sporadycznie taśmy szpulowe;
  • nośniki cyfrowe:
    • pamięć dyktafonów cyfrowych;
    • karty pamięci;
    • minidyski MD;
    • płyty CD lub DVD
    • taśmy DAT;
    • ścieżki dźwiękowe taśm DV lub mini DV;
    • dyski twarde montowane w komputerach oraz w cyfrowych rejestratorach rozmów.
    • Źródła nagrań i okoliczności, w których powstają nagrania dźwiękowe mogące stanowić materiał dowodowy w prowadzonym śledztwie lub w sprawie sądowej są następujące:
  • nagrania celowo rejestrowane przez jednego z uczestników rozmowy lub zdarzenia (np. kłótni rodzinnej, przeprowadzanej transakcji, czy rozmowy z przestępcami wymuszającymi okup);
  • nagrania pochodzące z podsłuchów powstałe w czasie działań operacyjnych służb specjalnych lub dochodzeniowych;
  • nagrania zarejestrowane w trakcie zebrań i spotkań zarządów firm, organizacji lub instytucji;
  • zapisy z tzw. skrzynek pocztowych telefonów komórkowych i stacjonarnych;
  • zapisy prowadzonych rozmów telefonicznych rejestrowane celowo w pamięci telefonów komórkowych lub przy użyciu tzw. automatów zgłoszeniowych w telefonach stacjonarnych;
  • nagrania zarejestrowane przypadkowo, powstałe w trakcie interesującego wymiar sprawiedliwości zdarzenia;
  • nagrania ścieżek audio z systemów monitorujących;
  • nagrania dokumentujące publiczne odtwarzanie zastrzeżonych nagrań muzycznych lub słownych;
  • zabezpieczone przez wymiar sprawiedliwości lub wskazane przez pokrzywdzonego nagrania będące kopią zastrzeżonych nagrań muzycznych lub słownych;
  • nagrania z systemów rejestracji rozmów prowadzonych w ramach usługi call-center świadczonej przez banki, serwisy informacyjne firm, infolinie itp.;
  • nagrania rejestrowane w centrach zgłoszeniowych pogotowia ratunkowego, straży pożarnej, policji lub innych służb publicznych;
  • rozmowy załóg samolotów z wieżą kontroli lotów.

na początek

Nagrania dźwiękowe, a praktyka wymiaru sprawiedliwości

Z punktu widzenia wymiaru sprawiedliwości, dany zapis dźwiękowy może w sprawie sądowej lub śledztwie pełnić wiele funkcji, które można scharakteryzować następująco:

  • nagranie jako narzędzie przestępstwa, na przykład:
    • pirackie odtwarzanie zastrzeżonego nagrania muzycznego lub słownego;
    • telefon ze zgłoszeniem  fałszywego alarmu o podłożeniu bomby;
    • zarejestrowana automatem zgłoszeniowym wypowiedź zawierająca groźby karalne;
    • rejestracja i dystrybucja nagrania zawierającego informacje nieprawdziwe, krzywdzące lub naruszające dobra osobiste osób (np. wywiady dziennikarskie, zapisy audycji radiowych lub telewizyjnych);
  • nagranie jako dokumentacja przestępstwa, czyli na przykład nagranie rozmowy podczas planowania przestępstwa lub wypowiedzi podżegających do czynu karalnego;
  • nagranie jako dokumentacja zdarzenia – na przykład nagrania zgłoszeń w pogotowiu ratunkowym, straży pożarnej, czy policji lub nagrania celowo rejestrowane przez jednego z uczestników rozmowy lub zdarzenia. xxx

na początek

Z praktyki eksperta fonoskopii

Po otrzymaniu zlecenia, ekspert dokonuje oględzin nadesłanego do badań materiału dźwiękowego. Celem tych oględzin jest:

  • określenie systemu rejestracji dowodowego materiału dźwiękowego (nagranie zarejestrowane techniką analogową lub cyfrową, nagranie pochodzące ze ścieżki audio nośnika wideo, itp.);
  • ocena stanu technicznego nośników (taśm magnetofonowych, płyt CD/DVD, kart pamięci itp.) lub urządzeń rejestrujących, jeśli takie zostały dostarczone do badań. Na tym etapie ekspert określa stopień zużycia mechanicznego nośników i urządzeń oraz stwierdza rodzaj fizycznych uszkodzeń nadesłanego do badań materiału;
  • ocena audytywna nagrań dowodowych polegającej na przynajmniej kilkukrotnym, uważnym odsłuchaniu badanego materiału. Ocena stanu nagrań dowodowych „na ucho” ma charakter jakościowy i pozwala ekspertowi określić:
    • rodzaj i charakter zakłóceń pogarszających najogólniej pojętą jakość sygnału mowy (wyodrębnienie zakłóceń wynikających z zastosowanej techniki rejestracji nagrań i zakłóceń pochodzących z otoczenia, w którym znajdowały się rozmawiające osoby);
    • charakter zarejestrowanych wypowiedzi (określenie usytuowania mówców względem mikrofonu urządzenia rejestrującego, stwierdzenie występowania wypowiedzi jednoczesnych, określenie ilości osób biorących udział w rozmowie, wyodrębnienie i opisanie cech dialektalnych świadczących o pochodzeniu mówcy oraz cech idiolektalnych – cech indywidualnych charakteryzujących danego mówcę;
    • i wreszcie występowanie oraz charakter śladów świadczących o braku ciągłości zapisu sygnału mowy.
    • Kolejnym etapem oględzin materiału dowodowego są badania ilościowe mające na celu określenie następujących parametrów dowodowego nagrania dźwiękowego:
  • parametry zapisu dźwięku (ilość kanałów, w przypadku nagrań magnetofonowych prędkość i uchyb przesuwu taśmy, w przypadku nagrań cyfrowych parametry próbkowania, rodzaj i stopień kompresji danych dźwiękowych);
  • określenie użytecznego widma sygnału mowy, na podstawie którego szacuje się przypuszczalne pasmo przenoszenia urządzenia rejestrującego;
  • określenie stosunku poziomu sygnału mowy do poziomu sygnału zakłócającego;
  • określenie czasu trwania dowodowych nagrań.

Przeprowadzone oględziny materiału dowodowego umożliwiają ekspertowi ustosunkowanie się do następujących kwestii:

  • określenie ogólnego stopnia trudności zleconych badań fonoskopijnych;
  • określenie zakresu oraz możliwości przeprowadzenia zleconych badań. Wielokrotnie do badań fonoskopijnych trafiają nagrania o niskiej jakości technicznej i akustycznej, co sprawia, że nie jest możliwe przeprowadzenie niektórych czynności, a inne można przeprowadzić jedynie w stopniu ograniczonym. Dotyczy to w szczególności badań identyfikacyjnych mówców, gdzie zakłócenia mogą znacznie wpływać na ich wyniki. W przypadku spisywania treści wypowiedzi osób silne zakłócenia mogą spowodować brak możliwości odsłuchania niektórych wypowiedzi;
  • określenie możliwości wydania kategorycznej opinii, lub określenie stopnia prawdopodobieństwa słuszności stawianych przez eksperta tez;
  • określenie przybliżonego terminu realizacji zleconych badań fonoskopijnych;
  • sporządzenie kosztorysu zlecenia.

Po ustaleniu i zaakceptowaniu przez zleceniodawcę i eksperta warunków dalszej współpracy, ekspert przystępuje do przeprowadzenia zleconych badań.

Na wstępie ekspert wykonuje kopię roboczą nagrania dowodowego, która posłuży do przeprowadzenia części zleconych czynności. Kopia ta musi zostać wykonana w taki sposób, by nie utracić informacji zarejestrowanej w obrębie nagrania oryginalnego oraz by zarejestrować ją z możliwie najmniejszymi zniekształceniami. W przypadku nagrań cyfrowych wykonanie identycznej kopii z oryginałem nie nastręcza większych problemów, aczkolwiek „wąskim gardłem” jest tzw. konwersja danych dźwiękowych analizowanego nagrania do formatu umożliwiającego prowadzenie zleconych badań fonoskopijnych. Inna sytuacja jest w przypadku nagrań analogowych – tutaj proces kopiowania zawsze wiąże się ze zmianą właściwości nagrania oryginalnego. Z powyższego wynika więc, że stosowane przez eksperta fonoskopii zarówno oprogramowanie, jak i sprzęt odtwarzający oraz rejestrujący kopię nagrania dowodowego musi być możliwie najlepszej jakości. Z tego też powodu w pracowni badań fonoskopijnych można znaleźć profesjonalne magnetofony dla audiofili oraz szybkie komputery wyposażone w pojemne dyski i wysokiej jakości przetworniki analogowo-cyfrowe i cyfrowo analogowe.

W przypadku, gdy przedmiotem zlecenia jest spisania treści wypowiedzi osób lub przygotowania kopii nagrania dowodowego do odsłuchu w warunkach sali sądowej, ekspert wykonuje szereg czynności prowadzących do zwiększenia komfortu słuchania nagrania dowodowego i poprawy zrozumiałości wypowiedzi zarejestrowanych w jego obrębie. Operację tą określa się mianem korekcji jakości sygnału mowy i polega ona w ogólności na wzmacnianiu tych fragmentów (komponentów) widma częstotliwościowego sygnału, które uznaje się za użyteczny sygnał mowy, i tłumieniu komponentów widma reprezentujących zakłócenia. Należy tutaj zaznaczyć, iż w praktyce wiele nagrań dźwiękowych charakteryzuje się tak niską jakością, że opisana wyżej korekcja jakości sygnału mowy nie jest możliwa do przeprowadzenia w takim stopniu, by przeciętny słuchacz, w warunkach sali sądowej, mógł w sposób komfortowy odsłuchać i zrozumieć treść wypowiedzi zarejestrowanych w obrębie prezentowanego nagrania. W takich sytuacjach jedyną możliwością „pozyskania” informacji z nagrania dowodowego pozostaje pieczołowite i żmudne spisanie treści wypowiedzi rozmówców przeprowadzone w warunkach laboratoryjnych. Co ciekawe, ilość nagrań o złej i bardzo złej jakości dźwięku zwiększyła się obecnie, mimo iż na każdym kroku doświadczamy dobrodziejstw toczącej się na naszych oczach „rewolucji cyfrowej”. Paradoksalnie, stosowanie nowoczesnych technik cyfrowych zapisu dźwięku prowadzi do większej ingerencji w strukturę widmową rejestrowanego dźwięku niż to było w przypadku analogowych technik zapisu (…)

Po przeprowadzeniu oględzin dostarczonego do badań materiału dźwiękowego oraz po sporządzeniu kopii roboczych nagrań, ekspert z zakresu fonoskopii przystępuje do przeprowadzenia zasadniczych czynności badawczych, do których zazwyczaj należą:

  • badania odsłuchowe mające na celu spisanie treści wypowiedzi oraz interpretację zjawisk i zdarzeń akustycznych utrwalonych w badanym nagraniu dźwiękowym;
  • badania identyfikacyjne mówców zarówno w obrębie analizowanego nagrania, jak i w odniesieniu do próbek sygnału mowy pobranych od wskazanej osoby;
  • badania autentyczności dowodowych zapisów dźwiękowych;

Niekiedy zlecane są dodatkowe badania oraz czynności, do których należą:

korekcja jakości nagrań dźwiękowych mająca na celu poprawienie wyrazistości i zrozumiałości zarejestrowanej w nagraniach mowy;

  • datowanie rejestracji i/lub modyfikacji nagrań dźwiękowych;
  • prowadzenie eksperymentów akustycznych na miejscu zdarzenia oraz w odniesieniu do utrwalonych w nagraniach zjawisk i zdarzeń akustycznych;
  • prowadzenie pomiaru poziomu dźwięku w różnych warunkach akustycznych;

Po przeprowadzonych badaniach dowodowego materiału dźwiękowego i analizach wyników pomiarowych ekspert fonoskopii przystępuje do ostatniej fazy swojej pracy, którą jest wytworzenie tzw. ekspertyzy fonoskopijnej. Opracowanie ekspertyzy fonoskopijnej wymaga przeprowadzenia nstępujących czynności:

  • sporządzenia sprawozdania z prowadzonych badań fonoskopijnych;
  • opracowania wniosków końcowych w oparciu o wyniki przeprowadzonych badań;
  • wyrażenia opinii eksperta na temat stawianych przez zleceniodawcę tez i zapytań;
  • przygotowania dokumentacji z przeprowadzonych badań fonoskopijnych (prezentacja wykresów, obrazów sonograficznych, czy tabel z wynikami badań ilościowych parametrów sygnału mowy);
  • przedstawienie stenogramu (transkryptu) z przeprowadzonych prac odsłuchowych;
  • przygotowanie dokumentacji finansowej stanowiącej podstawę wynagrodzenia eksperta.

Jak wspomniano wyżej, tworzone przez biegłego ekspertyzy fonoskopijne zawierają tzw. opinie fonoskopijne – tj. formalne ustosunkowanie się eksperta do sformułowanych przez zleceniodawcę tez i zapytań w oparciu o wyniki przeprowadzonych badań fonoskopijnych. Opinie fonoskopijne zazwyczaj formułowane są w postaci komentarzy i wniosków z przeprowadzonych badań fonoskopijnych.

Jeśli po przeczytaniu powyższego tekstu mają Państwo jakieś pytania, to prosimy odwiedzić serwis pytań i odpowiedzi FAQ

na początek